Onderzoeker en curator Lua Vollaard schreef speciaal voor De Verdieping een artikel over haar bevindingen van het archiefonderzoek van de Philips halfgeleiderfabriek in Nijmegen. Hoe verdwenen de 'nette meisjes' met 'handwerkvaardigheden' die in Nijmegen cruciale microchips maakten uit de...
Dit is de derde column van een terugkerende reeks. Hierin delen conservatoren hun inzichten over alles wat met ‘posthuman’ te maken heeft.
Je hoeft maar een gotische roman open te slaan of een griezelfilm op te zetten, en je ziet al snel dat gothic geobsedeerd is door het menselijk lichaam. Ledematen worden afgerukt en groeien weer aan; ontbindende lijken graven zich een weg terug naar boven; mensen van vlees en bloed veranderen in afstotelijke gedrochten of worden bezeten door vraatzuchtige demonen uit een andere wereld. Ons uiterlijk, ons geslacht of gender, onze seksualiteit, onze gezondheid, onze onaantastbaarheid, onze (on)sterfelijkheid… niets is meer veilig. En als we niet meer menselijk zijn… wat zijn we dan wel?
Het thema posthumanisme, waarmee we voorbij de grenzen van de mens kijken, roept voortdurend diezelfde vraag op. In deze column wil ik daarom eens kijken wat gothic en ‘posthuman’ met elkaar te maken hebben.
In de gothic verbeelding is niets wat het lijkt: een monster is nooit zomaar een monster. Vaak staan de grenzen tussen lichaam en ziel of dood en leven zélf op losse schroeven. Wat dacht je bijvoorbeeld van spoken: wezens die geen lichaam (meer) hebben, maar toch met deuren slaan, kaarsen laten flakkeren en plots in de spiegel van je medicijnkastje verschijnen? Of vampiers, die dood noch levend, mens noch beest zijn? Deze wezens brengen ons in onzekerheid over wat waar hoort en waar niet. Die gothic fascinatie voor het Unheimische is, volgens cultuurcriticus en genderwetenschapper Judith Halberstam, bij uitstek modern:
Gothic […] markeert een opvallend moderne bezorgdheid over grenzen en hun verval. Bovendien verschillen gothic monsters van de monsters van vóór de negentiende eeuw doordat de monsters van de moderniteit zich kenmerken door hun nabijheid tot mensen.
Dat roept al snel associaties met het posthumanisme op. Posthumanisme onderzoekt de grenzen van de mens; de manieren waarop het menselijk lichaam kan worden aangepast of zelfs overstegen. Dat proces is voor sommigen een nobel doel. Maar het roept ook diepe onzekerheden, angsten en vragen op, die zich gemakkelijk naar gothic beelden en associaties laten vertalen. In een ander boek omschrijft Halberstam het posthumanistische lichaam als volgt:
Het posthumanistische lichaam is een technologie, een scherm, een geprojecteerd beeld. Het is een lichaam onder het teken van AIDS, een besmet lichaam, een dodelijk lichaam, een techno-lichaam; het is, zoals we zullen zien, een geslachtelijk of seksueel ongewoon (queer) lichaam.
In deze opsomming vinden we bevrijding (technologie, queer), maar ook onechtheid (scherm, projectie) en zelfs verdoemenis (besmetting, dood). Posthumanisme zet ons idee van veiligheid en zekerheid op zijn kop. Het ontwerp van de nieuwe mens is spannend, maar kan ook uitgesproken griezelig uitpakken. Denk bijvoorbeeld aan de futuristische maar ook perverse biomechanoids van de Zwitserse ontwerper HR Giger, te zien in de tentoonstelling GOTH – Designing Darkness.
Veel gotische romans verwijzen naar de technologische en wetenschappelijke debatten van hun tijd, en dat is geen toeval. Het bekendste en invloedrijkste voorbeeld hiervan is natuurlijk het iconische Frankenstein (1818) van Mary Shelley. Victor Frankenstein, een jonge wetenschapper, probeert in dit boek zelf een levend mens te ontwerpen. Bij het eerste teken van leven beseft hij echter onmiddellijk dat hij te ver gegaan is:
Hoe kan ik mijn emoties bij deze catastrofe beschrijven, hoe kan ik ook de ellendeling beschrijven die ik met zulke oneindige moeite en zorg had proberen te maken? Zijn ledematen waren in proportie, en ik had voor hem mooie gelaatstrekken uitgekozen. Mooi! Grote God! Zijn gele huid bedekte nauwelijks het netwerk van spieren en bloedvaten eronder […].
Met de creatie van een nieuw soort mens worden in Frankenstein ethische, morele, en ‘natuurlijke’ grenzen overschreden. Juist de net-niet-menselijkheid van het monster maakt het zo angstaanjagend – zowel voor ons als voor zijn maker. De schemergebieden tussen dit soort angsten en verwachtingen zijn bij uitstek het domein van dit genre:
Dit is altijd aanwezig in gothic: twee zaken die uit elkaar hadden moeten blijven – bijvoorbeeld waanzin en wetenschap; de levenden en de doden; technologie en het menselijk lichaam; het heidense en het christelijke; onschuld en corruptie; de buitenwijk en het platteland – worden bij elkaar gebracht, met angstaanjagende gevolgen.
De horror van vervagende grenzen en de bijbehorende ‘technofobie’ (zoals beschreven door Anthony Mandal in zijn essay “Gothic 2.0: Remixing Reventants in the Transmedia Age” (1995)) is dus een typisch thema voor gothic. Maar het is te makkelijk om te denken dat dit genre enkel met een opgeheven vingertje waarschuwt voor alles wat anders is. Gothic beelden en verhalen zijn overal in onze (pop)cultuur te vinden. Op al die verschillende plekken hebben ze zich op uiteenlopende manieren ontwikkeld. Monsters kunnen daarom eng, romantisch, grappig, flauw, of zelfs al die dingen tegelijk zijn; gotische romans en horrorfilms kunnen conservatieve boodschappen bevatten, maar ze kunnen óók de gruwel van het onrecht aan de kaak stellen.
In de horror van het posthumanisme overstijgen we ons menselijk lichaam en gaan we op in iets nieuws. Dat kan door een gothic lens bekeken ook een vorm van vrijheid zijn. De goth-subcultuur nuanceert bijvoorbeeld het aloude “goed-en-kwaad” van de gotische roman. Goths identificeren zich met de outsider. Op een bijna posthumanistische manier stijgen ze uit boven hun alledaagse “ik”; het liefst naar een wereld voorbij het verstikkende alledaagse leven. De subculturele vertakking van de cybergoths omarmt zelfs uitdrukkelijk de versmelting van mens en technologie. Ze haalt haar stijlvoorbeelden uit cyberpunkfilms als Tron, Blade Runner en The Matrix.
De laatste link met het posthumanisme ligt misschien nog het meest voor de hand: ook gothic raakt beïnvloed door de toenemende invloed van nieuwe communicatietechnologie. De vermenging tussen echt en nep, die zo kenmerkend is voor het genre, gedijt bij uitstek op het internet, aldus Mandal. We kunnen originelen namaken en ‘remixen’ tot een nieuw beeld, een nieuwe stijl, een nieuw verhaal. Op sociale media kan iedereen zichzelf zo in een vampiervleermuis veranderen – ook wie in het dagelijks leven eerder een grijze muis is.
Echt of nep? Griezelig of vertrouwd? Bloedserieus of ironisch? Juist de onzekerheid en instabiliteit van het posthumanisme maakt het een bij uitstek gothic fenomeen.
Gerelateerde verdieping items
Sex historian and journalist Hallie Lieberman explores a Dutch design legacy of sextoys. In this exclusive article for the Third Floor, she writes how Jandirk Groet, designer of Fokker airplanes, partnered with American feminist porn director Candida Royalle to create Natural Contours.
Tim Gouw is schrijver en thuisblijfvader. Hij schrijft en spreekt over (gelijkwaardig) ouderschap en de rolverdeling die daarbij komt kijken. Speciaal voor De Verdieping schreef hij een essay in het kader van de tentoonstelling Vrouwen als technologie. Hij vraagt zich af: als AI massaal...
NEMO Kennislink publiceerde een artikel dat aanhaakt op enkele objecten uit de tentoonstelling Vrouwen als technologie. Hoe verdwijnt het perspectief van de vrouw in voortplantingstechnologie, van historische modellen tot moderne ivf? Lees hier het volledige artikel door journalist Marianne Lamers.
Hoe kan het dat de vrouwen die ooit de pioniers waren binnen de ict, langzaam uit het vak zijn verdwenen? Ontdekt in dit artikel hoe het begon bij de eerste Nederlandse computer en wat er nodig is om de vrouwen weer aan de knoppen te krijgen
Thijs Gras is historicus en ambulanceverpleegkundige. Hij schreef boeken over de geschiedenis van de ambulancezorg, maar heeft ook een fascinatie voor de geschiedenis van couveuses. Speciaal voor De Verdieping schreef hij binnen het thema van de tentoonstelling Vrouwen als technologie een artikel...
Op welke manier dragen digitale technologieën bij aan het oppoetsen en promoten van het klassieke beeld van de huisvrouw? Lees in dit artikel alles over de opkomst en betekenis van de #TradWife-trend.
Dit artikel van Maarten van Gestel verscheen eerder in Trouw onder de titel ‘Deze drie steenrijke broers sponsoren klimaatonderzoek, en zij zijn niet de enigen’ op 23 juli 2023. Maarten is ook te gast in de podcast Design voor de planeet, waarin hij meer toelichting geeft op het artikel.
Van eurodance tot techno en van illegale raves tot het Rotterdam Terror Corps die het orgel van de Laurenskerk bespeeld. Een selectie aan documentaires om te kijken.
Bee (Suengbee) Han ontwikkelde de Bee Machine. Een machine die potentiële vrienden beoordeeld op de slagingskans van de vriendschap.
Een leven als huismoeder die gehoorzaamt aan haar man, de kostwinner: dat is de droom die tradwives etaleren op sociale media. Waar komt deze beweging van traditionele vrouwen vandaan, en waar wil ze naartoe?
Hoe kwam de fiets eigenlijk tot ontwikkeling? Wat gebeurde er op dat gebied rond 1900 in Nederland? En wat was de rol van het Groninger merk Fongers?
Annemiek Koers was verantwoordelijk voor de meest aerodynamische productieauto ter wereld. Ze schreef een essay over het berekenen van aerodynamische krachten en welke simulaties hierbij komen kijken.
Christina Cogdell schreef speciaal voor De Verdieping een essay over eugenetica als sociale stroomlijning.
Een verzameling stromingsvisualisaties van vier sporten waarin vloeistofmechanica van cruciaal belang is: wielrennen, schaatsen, skeleton en zwemmen.
Voor Modemuze schreef conservator Anne-Karlijn van Kesteren een artikel over digitale mode. Je leest het artikel hier.
In een tijdperk waarin ons leven onlosmakelijk verbonden is met nieuwe technieken en technologieën, is het belangrijk om van tijd tot tijd te reflecteren op hoe deze technieken onszelf en onze samenleving beïnvloeden.
‘Als je haar maar goed zit’ zong de Nederlandse band Vulcano in 1983. Een geschiedenis van het kapsel.
Deze bestekdelen liggen tegenwoordig netjes aan weerszijden van ons bord. Maar een paar eeuwen geleden was op tafel geen vork te bekennen. Bodemvondsten geven inzicht in die ontwikkeling.
Hoe heeft de helm zich ontwikkeld? En welke eisen stelt Defensie aan de moderne legerhelm?
Het locatiesymbool is een waar cultureel fenomeen, maar is sinds de opkomst van sociale media ook onderdeel van wie we (willen) zijn als persoon. Daarom zijn we vaak blind voor de gevaren die erin schuilen.
Sekspeeltjes zijn mateloos populair. Toch was het gebruik ervan niet altijd zo vanzelfsprekend.
Juist de ring heeft voor veel mensen een symbolische betekenis. Voor hen is de ring veel meer dan ‘draagbaar geld’.
Wekelijks hebben meer dan één miljoen Nederlanders deze bijna meditatieve ervaring. Jong, oud, rijk, arm, man, vrouw, non-binair, zwart of wit, allemaal komen ze in het weekend samen om tegen die bal te trappen.
Lang geleden schoor men zich al met vuurstenen, schelpen, haaientanden en stukjes ijzer. Maar hoe ziet de geschiedenis van het scheerapparaat eruit? En wat heeft het voor de mens betekend?
De tijd en het modebeeld bepalen de schoonheidsidealen: het ene moment is een brede taille in de mode en het volgende moment willen we allemaal een smalle taille. Soms helpt ondergoed je om de gewenste idealen vorm te geven.
Via reclames bereiken ons vandaag de dag vooral westerse en binaire ideeën over gender en scheren.
Tegenwoordig worden sportschoenen ontworpen om je steeds betere prestaties te laten leveren.
Van nature worden je hersenen goed beschermd door je schedel. Onze hersenpan is echter niet bestand tegen een harde inslag tijdens een ongeluk of door kogels.
Een punt, een pijl of een druppel op een kaart op je telefoon; dat is hoe je vandaag de dag aangeeft waar je lichaam zich bevindt. Maar wie kan zich de telefooncel nog herinneren?
Vaker dan we ons misschien bewust zijn, gaat ontwerp de grens van ons lichaam over.
Voor sommige mensen is de fiets een simpel vervoersmiddel. Maar voor anderen is de fiets een manier van leven. “De fiets, de fiets en verder niets”, zei een van de bekendste Nederlandse berijders van een fiets, Joop Zoetemelk, al.
Je draagt een ring direct op je huid, maar deze is tegelijkertijd voor iedereen zichtbaar. Verbondenheid met een ander, een persoon of een groep kun je daardoor goed tonen met een ring.
Dat je eet met mes, vork en lepel is voor veel mensen normaal.
De regels bepalen niet alleen het spel, ze bepalen ook hoe je je als speler met de bal kunt bewegen over het veld.
Curvy billen en heupen, een wespentaille of een fitboyfiguur; door de eeuwen heen is het ideaalbeeld van ons lichaam vaak veranderd. Door middel van onderkleding proberen we zo dicht mogelijk bij dat ideaalbeeld te komen.
Heera Shin onderzocht ze de ontwikkeling van de metaverse en avatars en vraagt zich af: hoe gaan we om met dit groeiende aantal avatars, onze digitale identiteiten?
Om niet achter te blijven bij de snelle ontwikkeling van digitalisering, heeft FashionUnited een selectie gemaakt van termen en woorden die noodzakelijk zijn om dit enorme nieuwe rijk te begrijpen.
De korte geschiedenis van digitale mode.
Schoenen van duurzame materialen zoals appelleer, paddenstoelenleer en gerecycled rubber zien we steeds vaker terug als alternatief voor dierlijk leer. Waar ligt de potentie en waar liggen de uitdagingen?
Een reflectie op de workshop PORTAL 012 van Elisa van Joolen, door schrijfster Emma van Meyeren en fotograaf Nikola Lamburov.
Nike, Adidas en Puma, maar ook nieuwe merken richten zich erop: NFT sneakers oftewel virtuele sneakers.
In een wereld waar het draait om minimale marges tussen winst en verlies, delft het milieu vaak het onderspit. Fabrikanten denken vooral in winst, niet in verlies en al helemaal niet in verlies voor de planeet. Dat geldt ook voor de maker van je hypermoderne stampers.
De sneakerindustrie is gigantisch. In 2021 alleen al zijn er 1,2 miljard sneakers wereldwijd verkocht, bijna tweemaal zoveel als in 2012.
De zool van een sneaker kan iedereen aanwijzen, maar wat is een upper? Waar zit de snor? En wat hebben het oogje en de veterstift gemeen? Ontdek het in deze sneakeranatomie.
De sneakerindustrie is milieubelastend, maar inmiddels zijn er veel hoopgevende projecten in gang gezet om deze problemen aan te pakken.
De meeste sportschoenen die we als baanbrekend beschouwen, zijn ontwerpen voor de optimalisatie van sportprestaties. Uitgangspunten voor ontwerpers zijn eigenschappen als grip, pasvorm, stabiliteit, demping en energy-return.
Maar weinig voorwerpen zijn zo universeel en veelzijdig als de sneaker. Daarmee is het het onbetwiste culturele symbool van onze tijd, die een brug slaat tussen cultuur, ontwerp, mode, muziek en technologie.
Goth-muziek bestaat alweer zo'n veertig jaar, maar voor buitenstaanders blijft het moeilijk grip te krijgen op het onsterfelijke genre. Daarom een klaarstoomcursus door goth-kenner Marloes Bontje.
Ben je klaar voor de ultieme Netflix goth-binge? Met deze kijktips kom je de winter wel door!
Goth jaagt het gevoel van authenticiteit met overgave na, en schrikt er niet voor terug om dit gevoel op een kunstmatige manier op te roepen.
In de traditie van goth worden beelden, symbolen en stijlen naar hartenlust gemengd – het resultaat is een gedragen sfeer, die de fantasie prikkelt en de duisternis creëert. Goth is geen stijl in de traditionele zin, maar een gevoel.
De geschiedenis wordt in goth aangedikt, omgevormd of ronduit verzonnen. Het verleden waarop goth zich baseert is een bedwelmende mengeling van fantasie en werkelijkheid.
De stad is in de goth traditie van de vroege twintigste eeuw een dreigende, onpersoonlijke, alles opslokkende metropool.
De subcultuur goth experimenteert als geen ander met gender, seksualiteit en stijl, en vindt zo steeds nieuwe betekenissen voor oude stereotypen.
Goth is een slagveld voor de grote kwesties van identiteit, individu en gemeenschap. Nu, én al in de negentiende eeuw.
In goth wordt het verleden gezien als een fotonegatief van de moderne tijd - in goede óf in kwade zin. Vaak zijn het daarbij juist de gebreken van technologie – de krassen op de film, de verkleuring van de foto – die een gothic gevoel aan het beeld geven.
De overdonderende natuur speelt in de traditie van goth een grote rol: als decor voor ongrijpbare mysteriën of onuitsprekelijke geheimen, maar soms ook als hoofdrolspeler.
In de Engelse literatuur ontstaat in de loop van de achttiende eeuw een verlangen naar de duistere middeleeuwen, een fascinatie met het bovennatuurlijke, met dood, verderf en het hellevuur. Het resultaat: de beroemde gothic novel.
In wat ook wel ‘the Inflatable Era’ wordt genoemd, werd opblaasbare architectuur vervaardigd als voorwaarde voor een nieuwe, nomadische levenswijze. De ruimtevaart diende als inspiratiebron voor deze capsules. Zijn deze hightech hide-outs echter posthuman, of juist niet?
Bij bezoek aan de tentoonstelling krijg je de catalogus mee. Hierin vind je zowel de bijschriften van alle werken die op zaal te zien zijn, als inhoudelijke teksten ter toelichting van belangrijke makers en thema's. De digitale versie is hier te bekijken.
Posthuman; als je ogen eenmaal geopend zijn zie je het overal. Maar wat is het eigenlijk? In deze terugkerende reeks legt conservator Fredric Baas het uit. In de eerste column focust Baas zich op het veranderende menselijke lichaam, iets wat Oostenrijkse ontwerpers in de jaren zestig al...
Na de tentoonstelling BodyDrift — Anatomies of the Future duikt Design Museum Den Bosch verder het thema ‘posthuman’ in. Onderzoeksassistent Marthe Oosting denkt dat we de posthuman hard nodig gaan hebben in de toekomst. Niet om onoverwinnelijke cyborgs te worden, maar...
Nederland kent een interessante geschiedenis als het gaat om de vertegenwoordiging tijdens internationale presentaties. De kans om ons land te presenteren tijdens wereldtentoonstellingen en internationale kunst- en architectuurbiënnales, politieke topbijeenkomsten en zelfs Olympische...
Het laatste deel van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ laat zien hoe hedendaagse ontwerpers zich verhouden tot de thema's van Papanek. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
Papanek inspireerde vele generaties ontwerpers. Het derde deel van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ toont hun werk rond het thema 'minderheden'. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
Fredric Baas, conservator van de tentoonstelling BodyDrift – Anatomies of the Future, deed twee jaar onderzoek naar het onderwerp posthuman. In deze serie artikelen neemt hij je mee in zijn onderzoek. Dit is deel 2: ‘What do posthumans wear?’
Het thema posthuman gaat lang niet alleen over design. Ook van bepaalde muziek gaat je cyborghart harder kloppen. Welke platen horen volgens jou in deze posthuman platenkast?
De werken in het deel 'Beyond the Body' in de tentoonstelling BodyDrift - Anatomies of the Future laten het menselijk lichaam achter zich. Ze tonen hoe maakbaar en beïnvloedbaar we zijn geworden, en roepen op tot reflectie op wat ons nog aan ‘zelf’ resteert.
Ons lijf wordt, bewust en onbewust, geanalyseerd en gedigitaliseerd waarbij het onderscheid tussen de private en publieke sfeer steeds meer vervaagt. Ontdek 'The Biometric Body' in de tentoonstelling BodyDrift - Anatomies of the Future.
De werken in het deel 'Better Bodies' van de tentoonstelling BodyDrift - Anatomies of the Future delen een fundamenteel vertrouwen in het menselijk lichaam. Het lijf wordt hier uitgebreid, verfraaid, verdedigd en bewapend; het is klaar voor de toekomst.
Fredric Baas, conservator van de tentoonstelling BodyDrift - Anatomies of the Future, deed twee jaar onderzoek naar het onderwerp posthuman. In deze serie artikelen neemt hij je mee in zijn onderzoek.