Sinds 1980 ontwerpt SL Rasch in Stuttgart grensverleggende lichtgewicht architectuur. Vanuit de visie van Frei Otto en Mahmoud Bodo Rasch realiseert het bureau diverse indrukwekkende projecten. Ontdek in dit artikel hoe SL Rasch techniek, esthetiek en innovatie tot één geheel verweeft.
“A little world in which the big one holds its tryouts”, zo beschrijft Bart Lootsma, hoogleraar Architectuurtheorie aan de faculteit Architectuur aan de Universiteit van Innsbruck en gastconservator van de tentoonstelling Radical Austria: Everything is Architecture, de ontwikkeling van Oostenrijkse avant-gardebewegingen in de twintigste eeuw. In deze lezingenreeks plaatst Lootsma het zogenaamde ‘Radicale Oostenrijk’ van de jaren zestig in de context van de lange Oostenrijkse traditie van kunst en architectuur.
Het openingscitaat van cultuurhistoricus Carl E. Schorske (die op zijn beurt de dichter Friedrich Hebbel citeerde) raakt de kern van de Oostenrijkse cultuurgeschiedenis en die van Wenen in het bijzonder. Deze hangt samen met de bijzondere positionering van Wenen: het was de op vijf na grootste stad ter wereld voor WOI, hoofdstad van het Habsburgse rijk en een belangrijke schakel in een periode waarin de wereld ingrijpende veranderingen doormaakten; later bestond Wenen in relatief isolement als hoofdstad van de eerste en tweede Oostenrijkse Republiek.
Bart Lootsma heeft in het studiejaar 2020-2021 twee lezingenreeksen gewijd aan het onderwerp van Oostenrijkse avant-gardes, als onderdeel van de vakken ‘Architekturtheorie 2’ en de ‘Master Architekturtheorie’. Gecombineerd omvatten ze de Oostenrijkse avant-gardes van het ‘fin de siècle’, het ‘interbellum’ en dat van de jaren zestig en zeventig en tonen de continuïteit daartussen. Deze is nogal verrassend, gezien de ernstige onderbrekingen door fascisme, oorlog, geallieerde bezetting en de ballingschap en dood van zoveel Oostenrijkse intellectuelen en joden.
Tijdens het ‘fin de siècle’ trok Wenen niet alleen wetenschappers en kunstenaars uit het Habsburgse rijk aan, maar ook uit het buitenland. In de jaren dertig werden veel intellectuelen vervolgd en gingen ze in ballingschap, wat een opmerkelijke verspreiding veroorzaakte van een cultuur die zijn oorsprong vond in Oostenrijk, met name in Angelsaksische landen. Toen het Oostenrijks Staatsverdrag heel laat in 1955 werd verzegeld, verscheen Oostenrijk, omringd door het IJzeren Gordijn, bijna als een aanhangsel van Europa, afgesneden van zijn traditionele achterland. Het bleef vrij geïsoleerd totdat vooral jonge intellectuelen en kunstenaars, architecten in het bijzonder, actief de hand begonnen te reiken – vaak via voormalige ballingen, waardoor ze weer in contact kwamen met hun eigen avant-gardes.
Fin de siècle
In de eerste lezingenreeks laat Lootsma ons kennismaken met Wenen tijdens het ‘fin de siècle’ – toen Wenen de vijfde stad van de wereld was. Het was de periode van de Ringstraße, maar ook die van Sigmund Freud, Ludwig Wittgenstein, Josef Hoffman, Otto Wagner en Adolf Loos.
Architekturtheorie Zwei WS 20 / Radical Austria
1. Introduction. A Little World In Which the Big One Holds Its Tryouts / Bart Lootsma
2. The Ringstraße, its Critics and the Birth of Modern Urbanism / Bart Lootsma
Continuïteit tussen de jaren 20 en de jaren 60
In de tweede lezingenreeks gaat Lootsma in op de doorlopende lijn tussen de avant-gardes van de jaren twintig en die van de jaren zestig en begin jaren zeventig.
De jaren 1920 was de periode van het austromarxisme en de bijzondere vorm van logisch empirisme van de Wiener Kreis. Het was ook de periode van de enorme huisvestingsprogramma’s van de ‘nederzettingenbeweging’ en ‘Red Vienna’. Bart Lootsma bespreekt het belang van Otto Neurath en Friedrich Kiesler, en het terugkerende belang van de kennismetafoor van ‘Neuraths boot’.
De avant-garde van de jaren zestig en begin jaren zeventig werd bepaald door het Weense actionisme, cybernetica, ruimtevaart en een groot aantal internationale invloeden. Het was de periode van de radicale architectuur van Hans Hollein, Walter Pichler, Coop Himmelb(l)au, Haus-Rucker-Co, Zünd-Up en Salz der Erde.
Klik hier voor het volledige overzicht.
Architekturtheorie SM 21 / Radical Austria
1. Introduction / Bart Lootsma
2. Otto Neurath and the Settlement Movement 1 / Bart Lootsma
3. Otto Neurath and the Settlement Movement 2 / Bart Lootsma
4. Otto Neurath: ISOTYPE and City Planning / Bart Lootsma
5. Friedrich Kiesler / Bart Lootsma
Nog geen genoeg van de colleges van Bart Lootsma? Lezingen van Lootsma en andere docenten aan de Universiteit van Innsbruck vind je hier.
Gerelateerde verdieping items
In de tentoonstelling Van Bauhaus naar Mekka onderzoekt Design Museum Den Bosch de relatie tussen traditie en moderniteit aan de hand van de baanbrekende ontwerpen van dr. Mahmoud Bodo Rasch. Hoofdcurator Yassine Salihine vertelt in een interview met NieuwWij hoe zijn ontwerpachtergrond en...
Zijn er alternatieven om de wereld redden? Journalist Kris De Decker en ontwerper Bram de Vos denken van wel. In de laatste aflevering van de podcast vertellen zij over hun ideeën.
Krankzinnige wetenschappers, laserstralen vanuit de ruimte, mysterieuze satellieten… Wat als de verbeelding het overneemt van de feiten?
Hoe werkt onderzoek naar geo-engineering in de praktijk? En wie financiert dit soort projecten? In de vijfde aflevering van de podcast ‘Design voor de planeet’ zijn wetenschapper Annelot Broerze en klimaatjournalist Maarten van Gestel te gast.
Dit artikel van Maarten van Gestel verscheen eerder in Trouw onder de titel ‘Deze drie steenrijke broers sponsoren klimaatonderzoek, en zij zijn niet de enigen’ op 23 juli 2023. Maarten is ook te gast in de podcast Design voor de planeet, waarin hij meer toelichting geeft op het artikel.
Hoe kijken waterbouwers naar de hedendaagse klimaatuitdagingen? En wat kunnen historische projecten, zoals de Afsluitdijk, ons leren?
Historici Robert-Jan Wille en Peter van Dam geven een beeld van klimaatwetenschap en klimaatactivisme in de vorige eeuw.
Historicus Lenneke Berkhout vertelt in deze tweede aflevering over de rol die de VOC had in het meenemen van exotische planten en het daarmee aanpassen van de natuur. Activist Julia Jouwe zet zich in voor West Papoea, dat vandaag de dag nog steeds onder koloniaal bewind valt.
In de eerste aflevering van de podcast praten we met klimaatjournalist Vera Boonman en wetenschapper Jeroen Oomen. Vera schetst een beeld van de huidige stand van klimaatverandering en de politieke besluitvorming rondom dit thema, terwijl Jeroen meer verteld over geo-engineering zelf.
Wat is terravorming? Deze animatie legt het uit!
Wat is het LOHAFEX experiment? Deze animatie legt het uit!
Wat is the green wall? Deze animatie legt het uit!
Bij relaties wordt al snel gedacht aan een monogame, heteroseksuele relatie, maar er is zoveel meer! Hoe geven we tegenwoordig vorm aan liefdesrelatie of liefdesrelaties?
Een leven als huismoeder die gehoorzaamt aan haar man, de kostwinner: dat is de droom die tradwives etaleren op sociale media. Waar komt deze beweging van traditionele vrouwen vandaan, en waar wil ze naartoe?
Lang geleden schoor men zich al met vuurstenen, schelpen, haaientanden en stukjes ijzer. Maar hoe ziet de geschiedenis van het scheerapparaat eruit? En wat heeft het voor de mens betekend?
In deze video vertellen initiatiefnemer Victor Kooijmans en architect Boyke Kooijmans over het ontwerpproces van de bijzondere hotelkamer De Bossche Kraan en de rol van de tekening hierin.
Michael Bol van architecturenbureau Buro Kade vertelt in deze video over het proces waarin tekeningen een belangrijke rol spelen en zelfs als bindend document gebruikt kunnen worden.
Een reflectie op de workshop PORTAL 012 van Elisa van Joolen, door schrijfster Emma van Meyeren en fotograaf Nikola Lamburov.
Titi Finlay is een Londense content creator, sneakerhead en sneakeractivist. Voor De Verdieping probeert ze een antwoord te geven op de vraag waarom sneakers niet genderneutraal kunnen zijn.
Sommige werden verboden, terwijl andere hele sterke gevoelens oproepen, en dan zijn er ook nog rechtszaken tussen makers en merken.
In deze video ontdek je het verhaal van de tentoonstelling GOTH - Designing Darkness. Aan de hand van vijf objecten verkent conservator en directeur Timo de Rijk de verschillende aspecten van goth.
In de traditie van goth worden beelden, symbolen en stijlen naar hartenlust gemengd – het resultaat is een gedragen sfeer, die de fantasie prikkelt en de duisternis creëert. Goth is geen stijl in de traditionele zin, maar een gevoel.
De geschiedenis wordt in goth aangedikt, omgevormd of ronduit verzonnen. Het verleden waarop goth zich baseert is een bedwelmende mengeling van fantasie en werkelijkheid.
De stad is in de goth traditie van de vroege twintigste eeuw een dreigende, onpersoonlijke, alles opslokkende metropool.
De subcultuur goth experimenteert als geen ander met gender, seksualiteit en stijl, en vindt zo steeds nieuwe betekenissen voor oude stereotypen.
In goth wordt het verleden gezien als een fotonegatief van de moderne tijd - in goede óf in kwade zin. Vaak zijn het daarbij juist de gebreken van technologie – de krassen op de film, de verkleuring van de foto – die een gothic gevoel aan het beeld geven.
In wat ook wel ‘the Inflatable Era’ wordt genoemd, werd opblaasbare architectuur vervaardigd als voorwaarde voor een nieuwe, nomadische levenswijze. De ruimtevaart diende als inspiratiebron voor deze capsules. Zijn deze hightech hide-outs echter posthuman, of juist niet?
Bij bezoek aan de tentoonstelling krijg je de catalogus mee. Hierin vind je zowel de bijschriften van alle werken die op zaal te zien zijn, als inhoudelijke teksten ter toelichting van belangrijke makers en thema's. De digitale versie is hier te bekijken.
Curator en architectuurhistoricus Bart Lootsma leidt je rond door de tentoonstelling Radical Austria: Everything is Architecture. Hij staat hierbij stil bij verschillende sleutelwerken van de Oostenrijkse ontwerpers die actief waren in de jaren 60 en 70.
Posthuman; als je ogen eenmaal geopend zijn zie je het overal. Maar wat is het eigenlijk? In deze terugkerende reeks legt conservator Fredric Baas het uit. In de eerste column focust Baas zich op het veranderende menselijke lichaam, iets wat Oostenrijkse ontwerpers in de jaren zestig al...
Parallel aan de tentoonstelling presenteert architekturtheorie.eu een selectie van films over en door de protagonisten van de tentoonstelling, oorspronkelijk gemaakt voor en uitgezonden door het ORF. De films zijn vaak net zo radicaal als de mensen, ideeën en het...
Design zou vóór en mét iedereen moeten zijn, is de gedachte van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’. De tentoonstelling vormde voor masterstudenten van het Critical Inquiry Lab van de Design Academy Eindhoven de aanleiding om een dialoog aan te gaan met het werk van...
De oliecrisis en de milieuproblematiek leiden internationaal tot een herbezinning op de technologische fascinaties van de avant-gardes van de jaren zestig. Vooral Haus-Rucker-Co reflecteert met grote installaties op de consequenties van milieuvervuiling.
In een serie experimenten van Coop Himmelb(l)au wordt onderzocht hoe menselijke proefpersonen op intensieve media-ervaringen reageren en hoe deze reacties teruggekoppeld kunnen worden naar die media.
Van 1967 tot 1971 werkt Haus-Rucker-Co aan het Mind Expanding Program. Het programma heeft als doel om het menselijk bewustzijn en de gebouwde omgeving op verschillende niveaus uit te breiden.
De prototypen van Walter Pichler zijn perfect uitgevoerde en functionerende meubels en gebruiksvoorwerpen. Door bepaalde effecten van het gebruik van dagelijkse objecten te benadrukken, laten deze prototypen de kille en vervreemdende werking ervan zien.
In de jaren zestig en zeventig veranderen nieuwe media als radio, telefoon en tv de relatie tussen mens en omgeving. De impact op de menselijke ervaring van de omgeving, maakt waarneming een belangrijk thema voor veel kunstenaars en ontwerpers in deze periode.
Van psychedelische opblaasgebouwen tot schockerende performances en van cultische steden tot cybernetische mode. Bart Lootsma en Jeroen Junte nemen je mee in de tentoonstelling en gaan in gesprek met experts van deze periode in de designgeschiedenis.
Als onderdeel van ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ organiseerden masterstudenten van het Critical Inquiry Lab van de Design Academy Eindhoven samen met het museum op 18 maart een webinar over dekolonisatie en designonderwijs. Bekijk hieronder de hoogtepunten van het gesprek.
Het besef dat de cybernetica het functioneren van design, architectuur en stedenbouw ingrijpend zou gaan beïnvloeden, was in Oostenrijk al vroeg aanwezig. Over de consequenties daarvan wordt in tal van projecten gespeculeerd.
In de jaren zestig werd het lichaam het uitgangspunt voor een radicale herbezinning op architectuur, design, mode en kunst. De grenzen tussen die disciplines verdwenen steeds meer.
Met zijn manifest Alles ist Architektur rekent Hans Hollein af met de traditionele definitie van architectuur: "Onze inspanningen zijn gericht op het milieu als geheel en op alle media die dat bepalen. Zowel de televisie, het kunstmatige klimaat, de transporten, de kleding, de telefoon...
'Schöner Wohnen, of de vernietiging van de bewoonbare doodskist' is een film die architectuurcollectief Salz der Erde in 1971 maakte, en waarin het ideaal van het gelijknamige smaakvol-burgerlijke woontijdschrift genadeloos onderuit wordt gehaald.
De optredens van de Aktionisten zorgden steeds vaker voor schandalen. Dit culmineerde in 1968 in de happening Kunst und Revolution die in het kader van studentenprotesten georganiseerd werd door de kunstenaar Peter Weibel en plaatsvond in een prominente collegezaal van de Weense...
De ontwerpers en kunstenaars in de Oostenrijkse avant-garde waren geobsedeerd door theorieën over maatschappelijke verandering. Hoewel hun manifesten vaak erg radicaal waren, werden opvallend veel concrete projecten gerealiseerd.
De behoefte aan radicale verandering manifesteerde zich in het naoorlogse Oostenrijk in een serie megalomane stadsontwerpen. Deze projecten delen een obsessie met technologie en infrastructuur en een drang om compleet nieuwe manieren van samenleven te creëren.
Het Aktionisme is de geheel eigen, Oostenrijkse variant van de performancekunst. Door middel van choreografieën met naakte lichamen, verf en bloed in combinatie met luide muziek brachten zij de deelnemers en het publiek in een roes.
In de tweede helft van de jaren vijftig ontstond een nieuwe belangstelling voor de abstracte avant-garde van de jaren twintig, de pseudo-machine style van het Bauhaus en de universele totaalkunst van De Stijl. Joost Baljeu verkende deze erfenis en raakte in de ban van de multidisciplinaire...
Het Nederlandse paviljoen, naar ontwerp van Jaap Bakema en youngster Carel Weeber, bestendigde de exclusieve oude banden van ons land met Japan, stond in het teken van de technische vooruitgang van ons land, het logistieke karakter van onze economie en de voor velen verbazingwekkende ligging...
Tot begin jaren tachtig speelde het Stedelijk Museum Amsterdam dankzij directeur Willem Sandberg een belangrijke rol in het debat over de vormgeving. Sandberg was zelf grafisch ontwerper en overtuigd van de mogelijkheden om design, via het museum, een onderwerp te maken van maatschappelijk belang.
In de loop van de jaren zestig bemoeide de overheid zich steeds meer met de kunsten, door middel van subsidies, beurzen en opdrachten voor ontwerpers en kunstenaars. Maar in de praktijk vond het nieuwe overheidsbeleid eerst maar moeilijk zijn weg. Dat is goed te zien aan de verwerving...
Nederland kent een interessante geschiedenis als het gaat om de vertegenwoordiging tijdens internationale presentaties. De kans om ons land te presenteren tijdens wereldtentoonstellingen en internationale kunst- en architectuurbiënnales, politieke topbijeenkomsten en zelfs Olympische...
De Oosterscheldekering in 1986 was de afronding van het Deltaplan, en betekende het einde van een tijdperk van het maakbare Nederlandse landschap. In deze periode werd het landschap ook steeds meer voor recreatieve doeleinden gebruikt - met de experience parken van Center Parcs als resultaat.
De woningbouw na de Tweede Wereldoorlog werd gekleurd door schaarste en grootschalige volkshuisvesting. Er was in de sociale woningbouw een element van volksopvoeding aanwezig: goede woningen met voldoende buitenruimte en goede werkomstandigheden zouden vanzelfsprekend leiden tot zowel...
Op 7 februari 1969 kreeg de Technische Hogeschool ministeriële goedkeuring voor de nieuwe studierichting Industriële Vormgeving. Hoogleraar Van der Grinten spoorde zijn studenten aan tot een probleemanalytische houding, door kennis te vergaren over productietechnieken en aandacht te...
Vanaf de jaren zestig ontstond er door modernistische adviseurs een gelijkgestemde moderne culturele ambitie binnen grote staatsbedrijven als de PTT en de Staatsuitgeverij. Met name de PTT wist zichzelf overal zichtbaar te maken, door inzichten uit de moderne marketing met hedendaagse beeldende...
In deze serie filmpjes reageren hedendaagse ontwerpers op citaten van Victor Papanek, om erachter te komen of zijn ideeën nog steeds relevant zijn. Klaas en Maybe zetten kunst in om maatschappelijke vragen aan te pakken en de beeldvorming hieromheen te veranderen.
In deze serie filmpjes reageren hedendaagse ontwerpers op citaten van Victor Papanek, om erachter te komen of zijn ideeën nog steeds relevant zijn. Petra en Simone van Social Label ontwikkelen design samen met topontwerpers en mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
In deze serie filmpjes reageren hedendaagse ontwerpers op citaten van Victor Papanek, om erachter te komen of zijn ideeën nog steeds relevant zijn. Tessa en Rolf van Minitopia creëren innovatieve, duurzame woonlocaties, waarin veel ruimte is voor solidariteit en saamhorigheid.
Het laatste deel van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ laat zien hoe hedendaagse ontwerpers zich verhouden tot de thema's van Papanek. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
Papanek inspireerde vele generaties ontwerpers. Het derde deel van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ toont hun werk rond het thema 'minderheden'. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
In het tweede deel van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ leer je Papanek beter kennen. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
Het eerste deel van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ laat de invloeden, wisselwerkingen en creatieve verbindingen in het leven en werk van Papanek zien. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
De tentoonstelling 'Victor Papanek: The Politics of Design' begint met een korte introductie over Victor Papanek en zijn gedachtegoed. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
Alison Clarke is co-conservator van de tentoonstelling en toont een prachtige zijden sjaal met een print die is ontwikkeld om gezichtsherkenningssoftware om de tuin te leiden. Zo levert de ontwerper kritiek op de manier waarop overheden en bedrijven omgaan met deze technologie.
Alison Clarke is co-conservator van de tentoonstelling en staat stil bij een op het eerste gezicht onopvallend stuk speelgoed, de ‘fingermajig’. Ze laat zien hoe inclusief design kan leiden tot een meer democratische en gelijkwaardige samenleving.
Alison Clarke (co-conservator van de tentoonstelling) laat de Big Character poster zien. Deze poster toont in één oogopslag waar Papanek’s maatschappij- en vormgevingskritiek over gaat.
Timo de Rijk (directeur van het museum) heet je welkom in de tentoonstelling en vertelt over zijn ontmoeting met Victor Papanek, en waarom het werk van Papanek nog steeds relevant is.