Hoe kan het dat de vrouwen die ooit de pioniers waren binnen de ict, langzaam uit het vak zijn verdwenen? Ontdekt in dit artikel hoe het begon bij de eerste Nederlandse computer en wat er nodig is om de vrouwen weer aan de knoppen te krijgen
“Laat de mensheid nu maar die heerschappij over de natuur terugkrijgen die haar van godswege toekomt, en laat haar macht krijgen; de uitoefening ervan zal worden beheerst door gezond verstand en oprechte godsvrucht.” – Francis Bacon, filosoof, 1620.[1]
Wereldwijd beïnvloeden mensen en hun omgeving elkaar al duizenden jaren. De komst van Europeanen naar Amerika in 1492 vormde een keerpunt in de geschiedenis. In de jacht op winst en nieuwe grondstoffen veranderden kolonisten, slavendrijvers en handelaars menselijke samenlevingen, maar ook de ecosystemen van de wereld op een ongekende schaal. Europa maakte kennis met aardappelen tomaten, en grote hoeveelheden edelmetalen; Amerika met ratten, paarden en nieuwe dodelijke ziektes.[2]
De Indiase schrijver Amitav Ghosh ziet parallellen met de science-fictiondroom van “terravorming”. In verhalen over terravorming worden andere planeten omgevormd tot een nieuwe aarde. Volgens Ghosh doen kolonisten al eeuwenlang hetzelfde op veroverde continenten. Met land- bos- en stedenbouw proberen ze die tot “neo-Europa’s” om te vormen.[3]
Tot op de dag van vandaag wordt de natuur met specifieke ontwerpen en producten ‘getemd’ en winstgevend gemaakt. Gereedschappen helpen om natuurlijke hulpbronnen steeds effectiever en op steeds grotere schaal te benutten. Dit proces heeft echter onvoorspelbare en onbedoelde gevolgen voor mens en milieu.
De natuur als grondstof
De mens is voor voedsel, gereedschap en onderdak afhankelijk van materiaal uit zijn omgeving. Duizenden jaren geleden teelden de bewoners van de Amazone eetbare planten en maakten zo van het regenwoud een rijk “voedselbos”.[4] In Europa, waar de concurrentie tussen staten en investeerders hoog was, lag de nadruk steeds vaker op het gebruik van technologie voor een maximale opbrengst.[5] Vanaf circa 1450 was de jacht op winstgevende handelsdeals en natuurlijke rijkdommen een belangrijke reden voor verre zeereizen. Landkaarten en beschrijvingen van de natuur in de nieuw “ontdekte” gebieden brachten de te verwachten winsten in kaart.
De Wardse kist
In een tijd van intensievere wereldhandel en kolonisatie werd het overzeese transport van planten steeds belangrijker. Naast handelaars zochten ook verzamelaars, wetenschappers en botanici naar bijzondere en nuttige planten uit alle werelddelen.[6] Veel planten overleefden de lange zeereizen echter niet. In 1829 ontdekte de Britse naturalist Nathaniel Ward dat planten in een luchtdicht glazen kasje hun eigen microklimaat creëerden.[7] Zo konden ze lang zonder extra water. Met de Wardse kist werd het vervoer van kwetsbare planten veel betrouwbaarder. Tussen ongeveer 1850 en 1930 droegen dit soort kisten bij aan een intensieve uitwisseling van planten over de hele wereld, waaronder mangobomen, rubberbomen en rododendrons.[8]
Het oIievat
Aardolie kreeg vanaf 1910 een prominente rol in de wereldeconomie. Het heeft een hoge energiedichtheid, en is in tegenstelling tot steenkool geschikt voor verbrandingsmotoren.[9] In de Eerste en vooral de Tweede Wereldoorlog speelde olie daardoor een doorslaggevende rol.[10] Het werd een onmisbare bron van staatsmacht. Ook de groeiende populariteit van de benzineauto droeg bij aan een wereldwijde olieverslaving. Benzine werd gepromoot als bron van mobiliteit, vrijheid en zelfstandigheid. In 1928 verklaarde de Amerikaanse marketinggoeroe Bruce Barton aan olieproducenten: “Beste vrienden, jullie verkopen het sap van de fontein van de eeuwige jeugd! Het is gezondheid. Het is comfort. Het is succes.”[11]
De pesticidespuit
De landbouw is één van de oudste pogingen van de mens om de natuur te beheersen. Vooral na 1850 werd landbouw door nieuwe uitvindingen snel grootschaliger en intensiever.[12] Zo kwamen er nieuwe bestrijdingsmiddelen. In 1909 ontwikkelden Duitse scheikundigen bovendien een techniek om kunstmatige ammoniak te maken. Hiermee kon veel kunstmest worden geproduceerd.[13] In de jaren 60 leidde grootschalige toepassing van dit soort uitvindingen tot grote groei in de wereldwijde voedselopbrengst.[14] Maar het intensieve gebruik van kunstmest en pesticiden zorgt ook voor vervuiling, verschraling van de bodem en de terugloop van biodiversiteit.[15] Daardoor komen de biologische processen waarvan de landbouw zelf afhankelijk is ook in gevaar.[16]
De koelkast
“We geloven dat mensen zich al in de nabije toekomst zullen afvragen waarom hun voorouders zo dom waren om zonder koelapparatuur in hun huizen te leven”, voorspelde een New Yorkse krant in 1881. Voedselfabrikanten gebruikten toen al de eerste kunstmatige ijsmachines.[17] Vroege koelsystemen gebruikten meestal giftige koelmiddelen zoals ammoniak en zwaveldioxide. In 1928 werd het veiligere middel Freon uitgevonden.[18] Koelsystemen, waaronder de koelkast en de airco, veroverden de wereld. Maar ook de stoffen in Freon, zogenaamde CFCs, bleken gevaarlijk. Ze beschadigden de beschermende ozonlaag om de aarde. Een internationaal verdrag in 1987 verbood het verdere gebruik van CFCs.[19]
Bronnen
[1] “Only let the human race recover that right over nature which belongs to it by divine bequest, and let power be given it; the exercise thereof will be governed by sound reason and true religion.” Francis Bacon, The New Organon (1620), in Francis Bacon: The Complete Works (Londen: Centaur Classics, 2015).
[2] Frankopan, The Earth Transformed.
[3] Amitav Ghosh, The Nutmeg’s Curse: Parables for a Planet in Crisis, Paperback edition (London: John Murray, 2022), pp. 53-56.
[4] The legacy of 4,500 years of polyculture agroforestry in the eastern Amazon | Nature Plants
[5] Conquest, Domination and Control: Europe’s Mastery of Nature in Historic Perspective (arizona.edu)
[6] Luke Keogh, The Wardian Case: How a Simple Box Moved Plants and Changed the World (Richmond, Surrey: Chicago: Royal Botanic Gardens, Kew : University of Chicago Press, 2020), p. 31.
[7] Keogh, The Wardian Case, p. 1.
[8] Keogh, The Wardian Case, p. 2.
[9] Vaclav Smil, Oil: A Beginner’s Guide, Reprint 2008, Oneworld Beginner’s Guides (Oxford: Oneworld, 2013), pp. 1-3.
[10] Matthew Yeomans, Oil: A Concise Guide to the Most Important Product on Earth (New York London: New Press, 2004).
[11] Geciteerd in Daniel Yergin, The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power (New York: Simon & Schuster, 1991), p. 211.
[12] In Nederland wordt het begin van deze transitie rond 1850 geplaatst. Zie: Techniek in Nederland in de twintigste eeuw. Deel 3. Landbouw, voeding (utwente.nl)
[13] How fertiliser helped feed the world – BBC News.
[14] The 1960s: The Green Revolution | Social Science Research Council Centennial (ssrc.org)
[15] Zie ook: How pesticides impact human health and ecosystems in Europe — European Environment Agency (europa.eu), en: Land degradation threatens the well-being of people and the planet – European Commission (europa.eu)
[16] 2021-02-03-food-system-biodiversity-loss-benton-et-al.pdf (chathamhouse.org). Zie ook: How the world’s food security depends on biodiversity (fao.org).
[17] Salvatore Basile, Cool: How Air Conditioning Changed Everything, First paperback edition 2016 (New York: Fordham university press, 2016). Chapter 1: “The Wondrous Comfort of Ammonia”.
[18] TBI_the_chlorofluorocarbons.pdf (noaa.gov)
[19] The Montreal Protocol on Substances That Deplete the Ozone Layer – United States Department of State
Gerelateerde verdieping items
Thijs Gras is historicus en ambulanceverpleegkundige. Hij schreef boeken over de geschiedenis van de ambulancezorg, maar heeft ook een fascinatie voor de geschiedenis van couveuses. Speciaal voor De Verdieping schreef hij binnen het thema van de tentoonstelling Vrouwen als technologie een artikel...
Hoe kwam de thematiek van de tentoonstelling Vrouwen als technologie tot stand? Diverse boeken hielpen de thema's te definiëren, objecten te duiden en nieuwe verbanden te leggen. In deze shortlist vind je alle titels op een rij: van historische analyses tot kritische en theoretische beschouwingen.
Veranderingen waar de hele planeet mee te maken heeft, vereisen een wereldwijde visie op samenwerking, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid. Kan de mensheid zo’n wereld vormgeven?
Nu de aarde zo snel opwarmt, krijgt de oude droom van het “designerklimaat” een nieuwe betekenis. Wat als we het teveel aan CO2 weer uit de lucht konden verwijderen? Wat als we de straling van de zon konden dimmen?
Krankzinnige wetenschappers, laserstralen vanuit de ruimte, mysterieuze satellieten… de verbeelding is vaak krachtiger dan de wetenschappelijke of technische werkelijkheid.
Na Tweede Wereldoorlog volgde een periode van spanning tussen de twee supermachten; de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Ook het weer en het klimaat raakten verstrikt in deze “Koude Oorlog”. Volgens sommige onderzoekers was menselijke controle over de atmosfeer binnen handbereik.
Vanaf 1850 leidde de ontdekking van een vroegere ijstijd in Europa tot discussies over de oorzaken van klimaatverandering. Deze discussies versterkten het idee dat menselijke activiteiten het klimaat konden veranderen. Een rotsvast geloof in de kracht van de vooruitgang raakte wijdverbreid.
De gevolgen van menselijk handelen op de natuur werden lang vooral op lokale schaal waargenomen. Het beeld van het klimaat als een globaal en complex systeem won vanaf de 20e eeuw sterk aan invloed. Dit was deels te danken aan de opkomst van de moderne klimaatwetenschap.
Hoofd curator Yassine Salihine neemt je aan de hand van 5 objecten mee in de tentoonstelling 'Dance - design van een cultuur'.
De apparaten waarmee elektronische muziek in het begin werden gemaakt besloegen hele kamers. De ontwikkeling van transistoren en chips leidt tot een steeds snellere miniaturisering en daarmee ook prijsverlaging van elektronische instrumenten als synthesizers en drumcomputers.
Vlinders in je buik, geen hap door je keel krijgen, de hele dag dagdromen en iedere vijf minuten je telefoon checken om te kijken of je een nieuw berichtje hebt ontvangen: verliefd zijn is magisch.
Over stroomlijning, zowel de ontwerpstijl als het wetenschappelijke fenomeen, is en wordt nog steeds veel geschreven. Een selectie aan historische boeken van conservator Tomas van den Heuvel.
In onze auto’s zijn we afgesloten van de wereld om ons heen en gaan we vaak zo snel dat we zelfs niet kunnen zien wie er naast ons rijdt.
Een punt, een pijl of een druppel op een kaart op je telefoon; dat is hoe je vandaag de dag aangeeft waar je lichaam zich bevindt. Maar wie kan zich de telefooncel nog herinneren?
Vaker dan we ons misschien bewust zijn, gaat ontwerp de grens van ons lichaam over.
We scheppen, planten en harken erop los, om daarna de tuin te bewateren en te laten groeien. De gieter is hiervoor een typisch en herkenbaar ontwerp.
Hoe werkt de vleugel van een vliegtuig?
Zonneauto’s moeten zo efficiënt mogelijk zijn en worden daarom helemaal gestroomlijnd. In deze video vertelt Luc Evertzen van Solar Team Twente je meer over het belang van stroomlijning bij zonneauto’s.
Wielrenster Ellen van Dijk is zevenvoudig wereldkampioen en zette in 2022 het werelduurrecord op haar naam. In deze video vertelt ze waarom stroomlijning voor haar belangrijk is.
In de zoektocht naar de ideale stroomlijn wordt vaak gekeken naar de natuur. Maar waar hebben we het eigenlijk over als we het hebben over gestroomlijnde dieren?
Wat is een stroomlijn? En wat is luchtweerstand? In deze video legt Thijs van Druenen van Technische Universiteit Eindhoven je de basis uit.
Juist in onze tijd van klimaatontwrichting en brandstofschaarste staat het terugdringen van luchtweerstand weer hoog op de agenda van ontwerpers.
Aero-of hydrodynamica is cruciaal voor snelheidssporten als zwemmen, wielrennen, schaatsen, bobsleeën en skiën.
Het gestroomlijnde design ging in zijn hoogtijdagen samen met bepaalde moderne idealen.
De stroomlijn kondigde een nieuw soort moderniteit aan.
In veel vroege experimenten werd de luchtweerstand van verschillende vormen met elkaar vergeleken om zo de perfecte vorm te achterhalen.
De nieuwe mogelijkheden voor vooruitgang hadden grote invloed op de kunst en de populaire cultuur.
De term “stroomlijn” komt oorspronkelijk uit de wetenschap en de techniek, maar wat is het?
Leren van de natuur dus toch heel nuttig zijn om aerodynamische ontwerpen te maken.
De korte geschiedenis van digitale mode.
De sneakerindustrie is milieubelastend, maar inmiddels zijn er veel hoopgevende projecten in gang gezet om deze problemen aan te pakken.
De meeste sportschoenen die we als baanbrekend beschouwen, zijn ontwerpen voor de optimalisatie van sportprestaties. Uitgangspunten voor ontwerpers zijn eigenschappen als grip, pasvorm, stabiliteit, demping en energy-return.
Met dank aan de invloed van jongeren uit achterstandswijken in grote steden is de sneakercultuur is overal. Zij hadden de hand in het verheffen van de sneaker van pure sportschoen tot felbegeerd stijlicoon.
Maar weinig voorwerpen zijn zo universeel en veelzijdig als de sneaker. Daarmee is het het onbetwiste culturele symbool van onze tijd, die een brug slaat tussen cultuur, ontwerp, mode, muziek en technologie.
In goth wordt het verleden gezien als een fotonegatief van de moderne tijd - in goede óf in kwade zin. Vaak zijn het daarbij juist de gebreken van technologie – de krassen op de film, de verkleuring van de foto – die een gothic gevoel aan het beeld geven.
De overdonderende natuur speelt in de traditie van goth een grote rol: als decor voor ongrijpbare mysteriën of onuitsprekelijke geheimen, maar soms ook als hoofdrolspeler.
Geen project werd zozeer het uithangbord van het moderne Nederland als de luchthaven Schiphol in de buurt van Amsterdam. Van een eenvoudig vliegveld met beperkte faciliteiten wilde de directie met een totaal nieuw ontwerp aansluiten bij het groeiende internationale luchtverkeer.
Nederland kent een interessante geschiedenis als het gaat om de vertegenwoordiging tijdens internationale presentaties. De kans om ons land te presenteren tijdens wereldtentoonstellingen en internationale kunst- en architectuurbiënnales, politieke topbijeenkomsten en zelfs Olympische...
De Oosterscheldekering in 1986 was de afronding van het Deltaplan, en betekende het einde van een tijdperk van het maakbare Nederlandse landschap. In deze periode werd het landschap ook steeds meer voor recreatieve doeleinden gebruikt - met de experience parken van Center Parcs als resultaat.
De woningbouw na de Tweede Wereldoorlog werd gekleurd door schaarste en grootschalige volkshuisvesting. Er was in de sociale woningbouw een element van volksopvoeding aanwezig: goede woningen met voldoende buitenruimte en goede werkomstandigheden zouden vanzelfsprekend leiden tot zowel...
Het laatste deel van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ laat zien hoe hedendaagse ontwerpers zich verhouden tot de thema's van Papanek. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
Papanek inspireerde vele generaties ontwerpers. Het derde deel van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ toont hun werk rond het thema 'minderheden'. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
In het tweede deel van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ leer je Papanek beter kennen. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
Het eerste deel van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’ laat de invloeden, wisselwerkingen en creatieve verbindingen in het leven en werk van Papanek zien. Hier vind je de tentoonstellingstekst.
De werken in het deel 'Better Bodies' van de tentoonstelling BodyDrift - Anatomies of the Future delen een fundamenteel vertrouwen in het menselijk lichaam. Het lijf wordt hier uitgebreid, verfraaid, verdedigd en bewapend; het is klaar voor de toekomst.