Skip to content

Deze column van Fredric Baas is de eerste in een terugkerende reeks. Hierin deelt de conservator zijn inzichten over alles wat met ‘posthuman’ te maken heeft.

Posthuman; als je ogen eenmaal geopend zijn zie je het overal. Maar wat is het eigenlijk? De tentoonstelling BodyDrift – Anatomies of the Future die vorig jaar in Design Museum Den Bosch te zien was, trachtte die vraag – in relatie tot het menselijk lichaam – te beantwoorden. Op het online platform De Verdieping, dat in samenhang met dit project ontstond, is door verschillende auteurs dieper op dit brede thema ingegaan. Inmiddels ben ik zo’n lange tijd in het onderwerp ondergedompeld dat ik vrijwel alles door die bril bekijk.

Het gezegde ‘Iemand met een hamer ziet in alles een spijker.’, lijkt dan ook op mij van toepassing. Desalniettemin zal ik in deze eerste van een reeks columns proberen uit te leggen wat Posthuman inhoudt door te wijzen op onderwerpen of ontwikkelingen die daar volgens mij een voorbeeld van zijn. Om te beginnen zal ik me richten op projecten die te maken hebben met het museum en onze eigen invalshoek daarbij; het menselijk lichaam. Dus hierbij pak ik de hamer weer op. En vergeef me mijn twee linkerhanden.

In zijn boek ‘Dude, Where’s My Jetpack?’ vraagt auteur Daniel H. Wilson zich af waarom we nog niet over de ons voorgespiegelde wonderen uit de science fiction-films van weleer beschikken. Vaak is dat – ondanks vele tevergeefse pogingen – een kwestie van technologie én veiligheid. Zoals het jetpack uit de titel mooi illustreert. Impliciet laat het boek ook zien hoe de hooggespannen verwachtingen voor de toekomst vooral de preoccupaties weergeven van het tijdperk waarin de fantasie is ontstaan.

Elk toekomstbeeld is eerst en vooral een tijdsbeeld. Zo weerspiegelt de wel erg persoonlijke diplomatie van captain Kirk uit de eerste generatie Star Trek de love & happiness-vibe van de Sixties. En de twee machtsblokken uit de eerste Star Wars-reeks zijn zo exemplarisch voor de Koude Oorlog dat president Reagan zich de terminologie van de film onbewust leek toe te eigenen toen hij de Sovjet-Unie een “evil empire” noemde.

In het werk van individuele ontwerpers en vormgevingscollectieven uit het Oostenrijk van de jaren zestig en zeventig dat nu in de tentoonstelling Radical Austria – Everything is Architecture te zien is, is iets soortgelijks aan de hand. Veel voorspellingen – al was dat vaak niet de insteek van de projecten – zijn niet uitgekomen. Inflatables, vergeef me de metafoor, zijn nooit echt van de grond gekomen.

En de architectuurpillen van Hans Hollein zijn ook nog niet verkrijgbaar. Wel zijn deze werken krachtige en in hun tijd radicale manifestaties van de wens om de architectuur en daarmee de wereld diepgaand te veranderen. En daarbij bleek een aantal van de deelnemers de veranderende rol van en opvattingen over het menselijk lichaam wel scherp te voorzien.

Haus-Rucker-Co, Wohnraum im Raum, 1967. Collectie Lentos Kunstmuseum, Linz. Foto door Mike Bink.

Zo lijken bijvoorbeeld Walter Pichler en Haus-Rucker-Co met hun wearables vooruit te wijzen naar de wereld waarin we nu leven. Deze wordt gedomineerd door ontwik­ke­lingen die geschaard kunnen worden onder de noemer posthuman. Dat zou van voornoemden proto-posthumans maken. Dat is misschien wat al te kort door de bocht, maar aspecten van wat we nu posthuman noemen zijn zeker herkenbaar.

Walter Pichler, Kleiner Raum – Prototyp 4, 1968. Rechten bij Wien Museum, Wenen. Foto door Christian Skrein.

De helmen van Pichler zijn prachtige, vroege voorbeelden van het inzetten van (draagbare) technologie om de gevolgen van diezelfde technologie tegen te gaan. Ze isoleren de drager van de buitenwereld en de barrage van de massamedia.

Het Mind Expanding Program van Haus-Rucker-Co is overduidelijk een kind van zijn tijd in de wijze waarin licht, geluid, kleur en environments worden ingezet om een psychedelische ervaring op te roepen. Tegelijkertijd is de wens het menselijke sensorum te overstijgen door er de grenzen van op te zoeken erg verwant aan de anti-antropocentrische houding die het posthuman-gedachtegoed kenmerkt.

Haus Rucker-Co, Mind Expander II, 1969. Rechten bij mumok – Museum moderner Kunst Stiftung Ludwig Wien, in bruikleen van de Artothek des Bundes.

In meer algemene zin is de anti-modernistische houding van veel makers in retrospect opvallend. Enerzijds wordt er soms, zoals in vroege werk van Hollein en Günther Feuerstein, teruggegrepen op premoderne rituelen en archetypen. Anderzijds worden er door bijvoorbeeld Angela Hareiter futuristische voorstellen gedaan voor een nieuw nomadisme.

Het huidige posthumanisme gaat nog een stap verder. Na het postmodernisme wordt nu de hele humanistische traditie, samen te vatten als het Verlichtingsdenken, kritisch en diepgravend bevraagd.

Angela Hareiter, Future House, 1966-1967. Rechten bij FRAC Centre, Orléans.

De verbanden die ik leg, lijken misschien vergezocht, maar ik ben er zeker van dat na een (herhaald) bezoek aan de tentoonstelling ze ook aan u zullen openbaren. Zoals vaak het geval is, zijn het niet zozeer de grote gebaren, de megastructuren of inflatables, die blijken aan te slaan. Het zijn de kleinere, subtielere signalen, in dit geval met betrekking tot het menselijk lichaam, die uiteindelijk in de toekomst – ons heden – blijken te resoneren. Of is hier de hamer in mijn hand aan het woord? Een gereedschap dat u als bezoeker overigens niet de museumzaal mee in mag nemen.

Gerelateerde verdieping items

In de tentoonstelling Van Bauhaus naar Mekka onderzoekt Design Museum Den Bosch de relatie tussen traditie en moderniteit aan de hand van de baanbrekende ontwerpen van dr. Mahmoud Bodo Rasch. Hoofdcurator Yassine Salihine vertelt in een interview met NieuwWij hoe zijn ontwerpachtergrond en...
Onderzoeker en curator Lua Vollaard schreef speciaal voor De Verdieping een artikel over haar bevindingen van het archiefonderzoek van de Philips halfgeleiderfabriek in Nijmegen. Hoe verdwenen de 'nette meisjes' met 'handwerkvaardigheden' die in Nijmegen cruciale microchips maakten uit de...
Sex historian and journalist Hallie Lieberman explores a Dutch design legacy of sextoys. In this exclusive article for the Third Floor, she writes how Jandirk Groet, designer of Fokker airplanes, partnered with American feminist porn director Candida Royalle to create Natural Contours.
Tim Gouw is schrijver en thuisblijfvader. Hij schrijft en spreekt over (gelijkwaardig) ouderschap en de rolverdeling die daarbij komt kijken. Speciaal voor De Verdieping schreef hij een essay in het kader van de tentoonstelling Vrouwen als technologie. Hij vraagt zich af: als AI massaal...
Thijs Gras is historicus en ambulanceverpleegkundige. Hij schreef boeken over de geschiedenis van de ambulancezorg, maar heeft ook een fascinatie voor de geschiedenis van couveuses. Speciaal voor De Verdieping schreef hij binnen het thema van de tentoonstelling Vrouwen als technologie een artikel...
Dit artikel van Maarten van Gestel verscheen eerder in Trouw onder de titel ‘Deze drie steenrijke broers sponsoren klimaatonderzoek, en zij zijn niet de enigen’ op 23 juli 2023. Maarten is ook te gast in de podcast Design voor de planeet, waarin hij meer toelichting geeft op het artikel.
Van eurodance tot techno en van illegale raves tot het Rotterdam Terror Corps die het orgel van de Laurenskerk bespeeld. Een selectie aan documentaires om te kijken.
Iemand op sneakers sneakers of gympen is een herkenbaar tafereel, maar toch bijzonder. Want nog geen halve eeuw geleden was het ondenkbaar om met dergelijke sportschoenen ‘zomaar’ op straat te lopen.
Wekelijks hebben meer dan één miljoen Nederlanders deze bijna meditatieve ervaring. Jong, oud, rijk, arm, man, vrouw, non-binair, zwart of wit, allemaal komen ze in het weekend samen om tegen die bal te trappen.
De tijd en het modebeeld bepalen de schoonheidsidealen: het ene moment is een brede taille in de mode en het volgende moment willen we allemaal een smalle taille. Soms helpt ondergoed je om de gewenste idealen vorm te geven.
Curvy billen en heupen, een wespentaille of een fitboyfiguur; door de eeuwen heen is het ideaalbeeld van ons lichaam vaak veranderd. Door middel van onderkleding proberen we zo dicht mogelijk bij dat ideaalbeeld te komen.
Nancy Bocken is hoogleraar Sustainable Business aan de Universiteit Maastricht. Voor De Verdieping duidt ze de impact van de mode-industrie op het milieu én deelt ze tips hoe zowel de overheid, sneakermarken en sneakerliefhebbers duurzamere keuzes kunnen maken.
Sneakercultuur is overal dankzij de invloed van jongeren uit achterstandswijken in grote steden. Zij hadden de hand in het verheffen van de sneaker van pure sportschoen tot felbegeerd stijlicoon.
Met dank aan de invloed van jongeren uit achterstandswijken in grote steden is de sneakercultuur is overal. Zij hadden de hand in het verheffen van de sneaker van pure sportschoen tot felbegeerd stijlicoon.
Maar weinig voorwerpen zijn zo universeel en veelzijdig als de sneaker. Daarmee is het het onbetwiste culturele symbool van onze tijd, die een brug slaat tussen cultuur, ontwerp, mode, muziek en technologie.
In de traditie van goth worden beelden, symbolen en stijlen naar hartenlust gemengd – het resultaat is een gedragen sfeer, die de fantasie prikkelt en de duisternis creëert. Goth is geen stijl in de traditionele zin, maar een gevoel.
In goth wordt het verleden gezien als een fotonegatief van de moderne tijd - in goede óf in kwade zin. Vaak zijn het daarbij juist de gebreken van technologie – de krassen op de film, de verkleuring van de foto – die een gothic gevoel aan het beeld geven.
Bij bezoek aan de tentoonstelling krijg je de catalogus mee. Hierin vind je zowel de bij­schriften van alle werken die op zaal te zien zijn, als inhoudelijke teksten ter toelichting van be­lang­rijke makers en thema's. De digitale versie is hier te bekijken.
Parallel aan de tentoonstelling presenteert architekturtheorie.eu een selectie van films over en door de protagonisten van de ten­toon­stelling, oor­spron­kelijk gemaakt voor en uit­ge­zon­den door het ORF. De films zijn vaak net zo radicaal als de mensen, ideeën en het...
Design zou vóór en mét iedereen moeten zijn, is de gedachte van de tentoonstelling ‘Victor Papanek: The Politics of Design’. De tentoonstelling vormde voor masterstudenten van het Critical Inquiry Lab van de Design Academy Eindhoven de aanleiding om een dialoog aan te gaan met het werk van...
De oliecrisis en de milieuproblematiek leiden internationaal tot een herbezinning op de technologische fascinaties van de avant-gardes van de jaren zestig. Vooral Haus-Rucker-Co reflecteert met grote in­stal­la­ties op de consequenties van milieuvervuiling.
De prototypen van Walter Pichler zijn perfect uitgevoerde en functionerende meubels en ge­bruiks­voorwerpen. Door bepaalde effecten van het gebruik van dagelijkse objecten te benadrukken, laten deze prototypen de kille en ver­vreemdende werking ervan zien.
In de jaren zestig en zeventig veranderen nieu­we media als radio, telefoon en tv de relatie tussen mens en omgeving. De impact op de menselijke ervaring van de omgeving, maakt waarneming een belangrijk thema voor veel kunstenaars en ontwerpers in deze periode.
Na de tentoonstelling BodyDrift — Anatomies of the Future duikt Design Museum Den Bosch verder het thema ‘posthuman’ in. Onderzoeks­assistent Marthe Oosting denkt dat we de post­human hard nodig gaan hebben in de toe­komst. Niet om on­over­winne­lijke cyborgs te worden, maar...
Het besef dat de cybernetica het functioneren van design, architectuur en stedenbouw ingrijpend zou gaan beïnvloeden, was in Oostenrijk al vroeg aanwezig. Over de consequenties daarvan wordt in tal van projecten gespeculeerd.
Met zijn manifest Alles ist Architektur rekent Hans Hollein af met de traditionele definitie van architectuur: "Onze inspanningen zijn ge­richt op het milieu als geheel en op alle media die dat bepalen. Zowel de televisie, het kunst­matige klimaat, de transporten, de kleding, de telefoon...
'Schöner Wohnen, of de vernietiging van de bewoonbare doodskist' is een film die ar­chi­tec­tuur­collectief Salz der Erde in 1971 maakte, en waarin het ideaal van het gelijknamige smaak­vol-burgerlijke woon­tijd­schrift genadeloos onderuit wordt gehaald.
De optredens van de Aktionisten zorgden steeds vaker voor schandalen. Dit culmineerde in 1968 in de happening Kunst und Revolution die in het kader van studenten­protesten georga­ni­seerd werd door de kunstenaar Peter Weibel en plaatsvond in een prominente collegezaal van de Weense...
De behoefte aan radicale verandering mani­fes­teerde zich in het naoorlogse Oosten­rijk in een serie megalomane stads­ont­werpen. Deze pro­jecten delen een obsessie met technologie en infrastructuur en een drang om compleet nieuwe manieren van samenleven te creëren.
Het Aktionisme is de geheel eigen, Oosten­rijkse variant van de performancekunst. Door middel van choreografieën met naakte licha­men, verf en bloed in combinatie met luide muziek brachten zij de deelnemers en het publiek in een roes.
De Oosterscheldekering in 1986 was de afronding van het Deltaplan, en betekende het einde van een tijdperk van het maakbare Nederlandse landschap. In deze periode werd het landschap ook steeds meer voor recrea­tieve doeleinden gebruikt - met de experience parken van Center Parcs als resultaat.